Pódese dicir que, desde o século X, máis ou menos, o latín vulgar que se falara na península evolucionó a un
continuum lingüístico chamado romance, que foi evolucionando de maneira diferente nas distintas rexións xeográficas, mais aínda non se podería falar de linguas ben diferenciadas (galego-portugués, castelán, navarro-aragonés, astur-leonés). Mentres que o catalán mantívose máis distante do romance occidental, neste a evolución das consoantes foi en xeral bastante homoxénea. As sibilantes propias do romance occidental son as seguintes:
- /ʃ/ e /ʒ/
- /s/ e /z/
- /ʦ/ e /ʣ/
En Galicia, as transicións fundamentais foron as seguintes:
- /kl/ > /ʎ/: OCULU(M) > OLLO; AURICULA > ORELLA
- /pl/ > /ʧ/: PLUVIA > CHUVIA
- /s/ > /z/: AUSARE > OUSAR
- /sk/ > /ʃ/: DAMASCENA > AMEIXA
- /ps/ > /ʃ/: CAPSA > CAIXA
- /j/ > /ʒ/: IAM > JA; IANUARIS > JANEIRO
- /ɡ/ > /ʒ/: GERANIU(M) > GERANIO
- /di/ > /ʒ/: DESEDIU(M) > DESEJO
- /k/ > /ʣ/: DICERE > DEZIR; PLACERE > PRAZER
- /sk/ > /ʦ/ NASCERE > NACER; DESCENDERE > DECER (descender)
En Castela a evolución foi un pouco diferente:
- /kl/ > /ʒ/: OCULU(M) > OJO
- /pl/ > /ʎ/: PLUVIA > LLUVIA
- /kt/ > /ʧ/: LUCTA > LUCHA; AUSCULTARE > ESCUCHAR
No século XV, o par de africadas [ʦ] e [ʣ] convertíronse en fricativas laminodentales [s̪] e [z̪] en Castela e en Galicia (ata o Douro, aproximadamente), mentres que na meirande parte de Portugal confundíronse coas sibilantes [s] e [z], dando coma resultado sempre o segundo par. A sibilante [s̪] existe no vasco coa grafía «z». A distinción apical-laminar [s̺/s̪] aínda existe nalgunhas falas do norte de Portugal con grafías s/ss e c/ç/z, respectivamente, e tamén nos concellos galegos de Entrimo e Lobios.
No século XVI, en Castela e aínda antes en Galicia, perdérase a distinción entre sibilantes sordas e sonoras, dando sempre coma resultado a sibilante sorda: cerveja > cervexa, etc. O último axuste de sibilantes dase nas (xa recoñecidas) linguas galega e castelá, coa aparición de dous subsistemas:
- Distinguidor: [s̪] > [θ]
- Seseante: [s̪] > [s̺] (pérdese a distinción apical-laminal)
En castelán, ademais, dase o cambio [ʃ] > [x], cun posible valor intermedio [ç].
O betacismo (a igual pronuncia de
b e
v) e unha propiedade común á meirande parte da fala peninsular que xa existira no latín vulgar. Non temos ben claro o valor fonético dos sons [b], [β] e [v] naquela, aínda que semella que en Galicia [v] xamais tivo valor fonético, senón que apareceu como alófono de /f/. En troques, non é claro se o castelán tivo esta distinción.
O catalán, en troques, aínda ten consoantes sonoras e africadas; a evolución foi a seguinte:
- /kl/ > /ʎ/: OCULU(M) > ULL; AURICULA > ORELLA
- /l/ > /ʎ/: LINGUA > LLENGUA; LUMINE > LLUM
- /ps/ > /ʃ/: CAPSA > CAIXA /'kaʃə/
- /j/ > /ʒ/: IUVENE(M) > JOVE
- /ɡ/ > /ʒ/: GERANIUM > GERANI
- /dk/ > /ʒ/: MANDUCARE > MENJAR
- /dk/ > /ʣ/: SEDECE > SETZE /'sɛʣə/
- /j/ > /ʧ/: MAIU(M) > MAIG /'maʧ/
- /di/ > /ʧ/: DESEDIU(M) > DESIG
- /ɡi/ > /ʤ/: PLAGIA > PLATJA
En canto ás vogais, a evolución tamén foi diferente. O galego-portugués mantivo as vogais medias-pechadas e medias-abertas do latín vulgar, mentres que o castelán optou por un sistema de cinco vogais, coma aquel do vasco, ditongando as vogais medias-abertas:
Latín Galego-portugués Castelán
ĕ ɛ ie
ŏ ɔ ue
ē e e
ō o o
O galego-portugués ten tamén a tendencia a ditongar os grupos consonánticos: LUCTA > LOITA, PECTUS > PEITO. Na actualidade, o galego preserva o chamado «ditongo indoeuropeo»
oi, mais non o Portugués normativo (
luta no canto de loita;
vassoura no canto de vasoira;
fruta no canto de froita).
O catalán posúe as sete vogais do galego, aínda que, en posición átona,
a e
e redúcense a /ə/ e
o e
u en /u/.
Cómpre lembrar que coa Reconquista da Península Ibérica (S. VIII - XV), os romances do norte da península foron reemprazando a aqueles do sur, disque o mozárabe e o romance que estaba a desenvolverse no sur da Lusitania e que deixou algúns topónimos, como
Molino ou
Mértola (Portugal).
O vasco actuou, con distintos graos, como substrato para as linguas peninsulares. Semella que moitas das características do castelán moderno son debidas ao substrato vasco:
- perda da f inicial: FUMU(M) > HUMO; FARINA > HARINA
- inclusión de e inicial epentética: STELLA > ESTRELLA
- sistema vocálico de cinco fonemas
- betacismo (podería ser de orixe latina)
- perda das sibilantes sonoras
- distincion s/z (apical/laminal)
- léxico común (izquierda, chatarra, órdago, etc.)
A lingua navarroaragonesa, en troques, nalgúns aspectos evolucionou paralelamente ao catalán:
- /j/ > /ʤ/ > /ʧ/: IUVENE(M) > JOVEN > CHOVEN
O asturleonés evolucionou coma o galego nalgúns aspectos, e coma o castelán noutros: OCULU(M)
> GÜEYU, aínda que presenta unha certa neutralización vocálica máis propia do catalán: les coses. Ámbalas dúas linguas presentan as cinco vogais do castelán.
Bibliografía:
- Ramón Mariño Paz (1999): Historia da lingua Galega. Gotelo blanco
- Real Academia Española (2011): Nueva gramática de la lengua Española: Fonética y fonología. Espasa
- Julia Butiñá Jiménez (coordinadora) (2005): Llengua Catalana I.UNED
- Wikipedia: diversos artigos
